چکیده: خوارج یکی از جریان‌های مؤثر در تحرکات دنیای اسلام در قرون اولیه محسوب می‌شوند که به دلایل مختلف سیاسی، مذهبی، در نخستین نیمه قرن اول ظهور کردند و با پراکنده شدن شعب گوناگون آنان در نقاط مختلف قلمرو اسلامی، هوادارانی یافتند. زمینه های پیدایش پدیده خروج در صدر اسلام به عواملی چون شرایط جغرافیایی، ویژگی های روحی ـ روانی و ساختار اجتماعی اعراب بر می گردد. مجموعه این عوامل در ساخت فرهنگ سیاسی ـ اجتماعی خوارج تأثیر عمده ای داشت. در واکاوی عملکرد و سرانجام این حرکت که در طولانی مدت به شاخه های متعدد تقسیم شده و در سرزمین های مختلف فعالیت داشت، روح حاکم بر شرایط پیدایش خود را حفظ کرده و همین روح حاکم به فروپاشی آنان سرعت بیشتری بخشید . آنان برای خود باورهای ویژه‌ای برگزیدند که مهم‌ترین آنها تکفیر بخش مهمی از امت اسلامی بود.بر اساس این گمان آنان، حکومت تنها از آنِ خداست و نیازی به حاکم نیست. خوارج اگرچه به صورت دولتی منسجم نتوانستند در جوامع اسلامی به فعاليت خود ادامه دهند، اما تأثيرات فکري غيرقابل انکاری را در ميان مسلمانان به جا ...